Rzeźbiarstwo

Rzeźbiarskie rzemiosło, które zajmuje się zdobieniem drewnianych przedmiotów rzeźbą, grawerowaniem, pilowaniem, szlifowaniem, wybijaniem, wypalaniem i innymi technikami, stało się jednym z najbardziej ciekawych i renomowanych rzemiosł na Słowacji.

W przeszłości rzeźbiarstwo nierzadko stanowiło działalność pomocniczą innych rzemiosł (takich jak produkcja gospodarskich narzędzi, tokarstwo, wyrób drewnianych warząchwi, stolarka, kołodziejstwo), lub było dodatkowym zajęciem pasterzy, młyniarzy, górników, pszczelarzy,  piernikarzy, rolników i  drwali, którzy w ten sposób utrwalali tematy wzięte z obserwacji życia codziennego i otaczającego ich środowiska, bądź też czerpali inspirację z tradycji religijnych.

Rzeźbiarskie ozdoby stosowano przy upiększaniu domostw, a przede wszystkim przy zdobieniu bram bogatszych gazdostw (okolice Zvolena i Levíc), szczytów domów i słupków na podsieniach. Rzeźbiono także meble, nagrobne krzyże (Detva, Gemer i Novohrad), a czasem narzędzia gospodarskie.

Swoiste rysy rzeźbiarskiej tradycji miało pasterstwo zdobiące laski, narzędzia i czerpaki, górnictwo z wyrabianiem różnych figurek, młynarstwo z ozdabianiem młynów i pszczelarstwo z wyrobem drewnianych figuralnych uli. Swoistym rzemiosłem był wyrób warząchwi, czyli dużych drewnianych łyżek, rozszerzający się na całą Słowację, a najbardziej na terenach Starej Turej na zachodzie Słowacji. Wyrobki sprzedawano na targach i jarmarkach. Najbardziej znanym był Rdvansky jarmark w Bańskiej Bystrzycy.

W okresie socjalizmu słowackie rzeźbiarstwo ludowe uległo specyficznym zmianom. Paraliż produkcji sakralnej oraz wymogi „produkcji tradycyjnej“ zahamowały naturalny rozwój rzemiosła. Oznaczało to, iż rzeźbiarze zbobywający wykształcenie  w nowych warunkach społeczno-kulturalnych wracali do tematów odtwarzanych przez swoich przodków – ojców i dziadków, jednak bez własnego wkładu twórczego.

Po 1989 roku zaszły zmiany na polu technologii produkcji (wyposażenie w maszyny), do których dołączył ogólny dostęp do literatury fachowej i jak również coraz większe  wykorzystanie internetu. W praktyce oznacza to ewolucję idącą w kilka kierunkach, a zatem rzeźbiarz "strugający" kawałek drewna z nożem w ręku należy już do przeszłości.

W rzeźbiarstwie na Słowacji zadomowił się nowy kierunek produkcji rzemiosła – szopkarstwo, ktore nie jest specjalnością poszczególnych regionów tak jak np. wyrób naczyń bacowskich lub lasek pasterskich. Powstają także małe domowe galerie rzeźbiarzy, które wzbogacają ofertę produkcji w poszczególnych regionach. Poza tym rzemieślnicy zakładają stowarzyszenia o szeroko rozwiniętej działalności reprezentacyjnej.

Nawet dziś można zobaczyć te piękne wyroby na targach ludowych albo na targach z pamiątkami. Są one także ulubionym słowackim upominkiem.

Źródło: Vydavateľstvo Dajama; Andrej Irša